موعود

چالش های چند جانبه ای كه در پی انقلاب اسلامی ایران ایجاد شد، عربستان سعودی را با سخت ترین خطری كه در قرن بیستم با آن مواجه شده بود، روبرو ساخت. این شامل تمامی عناصری كه در چالش قبلی یعنی هاشمیه و ناصریسم داشته بود می شد، ولی این یكی بعد جدیدی را نیز به دنبال داشت و آن از این قرار كه چالشی مذهبی، ایدئولوژیكی و عملی را برای مشروعیت حاكمیت سعودی در پی داشت. اكثر شیعیان عربستان در الاحساء واقع در ایالت غنی از نفت و منابع كشاورزی ظهران كه مورد بهره برداری آرامكو است، زندگی می كنند. اگر چه این ایالت از لحاظ نفت و كشاورزی غنی است،اما ساكنان آن فقیرند كه اكثرا كارگر و صیاد هستند.(1)

الاحساء همیشه در استفاده از طرح های عمرانی كشور عقب مانده و فرماندار این منطقه معتقد بود كه برای حل مساله شیعیان راهی جز سركوبی آنان نیست.(2) حفظ و نگهداری از عبادتگاه های شیعیان غالبا مورد غفلت قرار گرفته و گذشته از تبعیضهای اقتصادی، مشاركت شیعیان در حیات سیاسی نیز به شدت محدود بوده است.

به گفته حسنین هیكل، یك از خارق العاده ترین حوادث اخیر در تاریخ خاورمیانه كه به طور مستقیم آن را به نفوذ انقلاب ایران منتسب دانسته اند تلاش گروهی از مسلمانان، در آبان 1358 برای تسخیر مسجد بزرگ مكه بود. در ابتدا گاردهای سلطنتی شروع به مقابله كردند. ولی چون نتوانستند شورش مسلمانان را سركوب نمایند، تیمی از كماندوهای خارجی متشكل از كماندوهای ضدتروریستی سازمان جاسوسی فرانسه (سدس) و سازمان جاسوسی آمریكا (سیا) به عربستان اعزام شدند و با محاصره منطقه تحت تسخیر قیام كنندگان و با استفاده از وسایل استراق سمع و گاز اشك آور سرانجام توانستند تمام آنها را كشته و یا اسیر نمایند. اما تا روزها پس از این حمله قیام كنندگان در داخل و خارج عربستان هواخواهان بیشتری پیدا می كردند. این مساله در حدی بود كه یك افسر عربستان گفت: « اگر آنان این كار را در مكان غیر از مسجد مقدس مكه انجام داده بودند، به آنها می پیوستیم. ولی به طور قطع افراد بسیاری بودند كه همانند این افسر فكر می كردند».(3)

به هر حال، این اقدام كه توسط سنیان انجام شد، سبب جسارت بیشتر شیعیان گردید. در همان سال شیعیان الاحساء تصمیم گرفتند برای نخستین بار مراسم عاشورا را در منظر عمومی برگزار كنند. وقتی گارد ملی سعودی مداخله كرد تا از این كار جلوگیری كند، شیعیان در شهرهای قطیف، صفرا، اباقیق، خفجی و شیهات سر به شورش برداشتند. 20 هزار نفر از افراد گارد هم بسیج شدند و طی چند روز درگیری 17 نفر كشته شدند.(4)

همان طور كه گفته شد با پیروزی انقلاب اسلامی، تعادل قوای منطقه حساس خلیج فارس و خاورمیانه به هم خورد. شعار اسلام خواهی در قلب كشورها و ملتهای مسلمان با قدرت هر چه بیشتر مطرح می شد و مسلمانان بر محور آن به صورت یك نیروی متراكم و فشرده در آمده بودند كه با پیروزی انقلاب اسلامی ایران این نیروی متراكم، نمود وسیع تر و آشكارتری یافت. به طور مثال در عربستان، شورش های چشمگیری به وقوع پیوست و عظیم ترین آنها برخورد مسلحانه و نبردی خونین بود كه در اوایل انقلاب در داخل مسجدالحرام اتفاق افتاد و ارتش عربستان به كمك نیروهای غرب، انقلابیون مسلمان را كه به مسجد الحرام پناه برده بودند در همان جا سركوب كرد. بعد از پیروزی انقلاب اسلامی ایران، پادشاه عربستان سعودی اعلام كرد كه بر پا شدن حكومت اسلامی در ایران مقدمه نزدیكی و تفاهم هر چه بیشتر خواهد بود. فهد ولیعهد عربستان سعودی در دیدار با رئیس جمهور الجزایر بیان داشت كه: «حكومت جدید ایران را تایید می كنیم. برای رهبری آن احترام زیادی قائل هستیم».(5) اما این مرحله تایید جمهوری اسلامی توسط دولت عربستان با تاسیس دفتر جبهه آزادی بخش شبه جزیره عربستان در تهران و گردهمایی جنبشهای آزادی بخش و نیز برگزاری اولین حج توسط حجاج ایران همراه با راهپیمایی برائت از مشركین جای خود را به مخالفتهای پنهان علیه ایران داد و چندی بعد عربستان موضع گیری تند خود را علیه ایران در مطبوعات كشور نمایان ساخت و امیر نایف وزیر كشور علنا علیه جمهوری اسلامی موضع گیری نمود.(6) و چندی نگذشت كه با آغاز جنگ تحمیلی این مخالفتها شكل علنی به خود گرفت.

عربستان سعودی در جریان جنگ تحمیلی گرچه در ابتدا ظاهرا اعلام بی طرفی نمود، ولی در عمل از رژیم بعث عراق حمایت می كرد و با اعطای وامهای چند میلیارد دلاری جزء مهمترین منابع تامین مالی و تبلیغاتی صدام حسین قرار گرفت.

به گفته امیر بحرین كشورهای عرب خلیج فارس در طول جنگ تحمیلی چهل میلیارد دلار كمك مالی به عراق نمودند كه بخش اعظم آن مربوط به عربستان و كویت بوده است. علاوه بر این، كشورهای خلیج فارس بالغ بر 70 میلیارد دلار كمك مالی- جنسی به عراق نمودند كه حدود 30 میلیارد دلار آن توسط عربستان پرداخت گردید. همچنین عربستان روزانه 280 هزار بشكه نفت را از خاك خود به بندر منبع عبور داد.

عربستان هزینه بخشی از خریدهای نظامی عراق را كه به تعویق افتاده بود نیز به عهده گرفت. عربستان كه به واسطه ترس از گسترش انقلاب اسلامی در منطقه خاورمیانه بویژه خلیج فارس مشوق و حامی رژیم عراق در جنگ علیه ایران بود، علاوه بر كمك های مالی تعدادی از بنادر و فرودگاه های خود را جهت حمل و نقل كالا و محموله های نظامی مورد نیاز ارتش عراق در اختیار كامل این كشور قرار داد و آواكسهای مستقر در عربستان، اطلاعات نظامی جمع آوری شده را در اختیار عراق قرار می دادند و این اقدامات نه تنها منجر به سردی روابط دو كشور گردید بلكه همواره مورد انتقاد شدید مسئولان جمهوری اسلامی ایران قرار داشت و این مساله حتی بر روند روابط اقتصادی دو كشور تاثیر گذارد، تا جایی كه دیگر مبادلات تجاری قابل توجهی ما بین دو كشور انجام نمی گرفت.(7)

جالب این كه عربستان با توجه به قدرتی كه در اوپك داشت همواره از آن به عنوان اهرمی در جهت فشار و تضعیف ایران استفاده می كرد. هدف از سیاستهای عربستان من جمله عملكردش در اوپك و تاثیر آن در بازار نفت نه تنها فلج كردن رژیم اسلامی از نظر اقتصادی، بلكه تقویت عراق دشمن این كشور بود. سعودی ها از همان آغاز كار به روشهای مختلف از جمله دادن كمك های نقدی و جنسی به صورت یك جانبه، ترتیبات اعتباری و وام ماشین جنگی عراق را تامین مالی می كردند.(8)

در دوران پس از جنگ ایران و عراق نیز عربستان سعودی سیاست تضعیف موقعیت جمهوری اسلامی را ادامه داد. همان گونه كه از گزارش های روزنامه نیویورك تایمز استنباط می شود، عربستان همواره با كویت، امارات متحده عربی و قطر تقریبا بلافاصله بعد از اعلام آتش بس میان ایران و عراق در 20 اوت 1988 میلادی تولید نفت خویش را افزایش داد. در همان حال، عربستان و سایر دولتهای عرب عضو اوپك ایران را به پذیرش تولیدی همپایه عراق به عنوان شرط توافق جدید اوپك در مورد قیمتها و تولید متقاعد كردند. این شرط نسبتا غیرمنصفانه بود، زیرا عراق همواره سهمه كمتری داشت و بعلاوه، اقتصاد ایران بسی بزرگتر و جمعیت آن بیشتر بود. پادشاهی عربستان سپس كوشید با مشروط ساختن اجرای توافق مزبور به حل برخی اختلافات سیاسی با جمهوری اسلامی، در این زمینه اخلال كند و تهدید كرد كه در صورت عدم موافقت ایران قیمتهای نفت را پائین خواهد آورد.(9)

عوامل زمینه ساز نفوذ انقلاب اسلامی در عربستان

- ماهیت جهانی بودن انقلاب اسلامی

تلاش در جهت برقراری حكومت جهانی اسلام، اندیشه ام القری بودن و تلاش در جهت صدور انقلاب حركتی بود كه توسط شخصیت های سیاسی و مذهبی دنبال می شد و این حركت و تفكر و سوء تفاهم برخی از كشورها كه صدور انقلاب را به معنی كشورگشایی ایران قلمداد می كردند از عواملی شد كه این تفكر و حركت شامل عربستان سعودی نیز بشود كه با ترس و وحشت آنها نیز توأم بود .

- حج و برخورد زائران ایران و عربستان

حجاج ایرانی به دلیل داشتن شور انقلابی معمولا راهپیمایی هایی علاوه بر مراسم مذهبی برگزار می كردند كه حجاج غیرایرانی نیز بعضا در این مراسم شركت می كردند و در عین حال اعلامیه هایی نیز پخش می كردند. ترس سعودی ها در حدی بود كه صحبت كردن با ایرانی ها را نوعی جرم می دانستند و مكافاتش زندان بود.

- اختناق مذهبی

دولت سعودی به هیچ وجه به شیعیان اجازه نمی دهد مسجد جدیدی بسازند یا مساجد را بزرگتر كنند یا تغییر شكل دهند . همچنین از اقامه مجالس دینی و مذهبی شیعیان نیز جلوگیری به عمل می آید.

- سرقت و فساد دربار

علت اصلی ظهور فساد بین شاهزادگان افزایش درآمد در عربستان و رشد طبقه ثروتمند می باشد ظاهر امر با آنچه در پشت پرده می باشد فرق می كند. در این كشور افراط در نوشیدن شراب، قماربازی و... به كثرت صورت می گیرد. نتایج این تحولات، فساد و مصرف گرایی شدید و آشكار در میان بعضی از عناصر و یاران خانواده سلطنتی و افزایش محرومیت نسبی قبایل و طبقات متوسط یا پایین شهری است.(10)

سخن پایانی

روابط خارجی كشورهای ایران و عربستان همواره مشحون از رقابت و همكاری یا تضاد و وفاق بوده است و اگرچه بر حسب مقتضیات مقطعی گاهی جنبه همكاری و زمانی جنبه رقابت و تعارض حاكم گشته است ولی همواره ریشه‌های تضاد میان دو كشور حتی در زمان همكاری و وفاق وجود داشته است. بعد از پیروزی انقلاب و با مطرح شدن بحث صدور انقلاب عامل مذهب و نیروی خارجی تنظیم كننده روابط دو كشور بوده است. انقلاب اسلامی به عنوان پدیده‌ای قوی در منطقه خاورمیانه مسلما بر كشور عربستان نیز تأثیرات خود را گذارد، كه در این مقاله تأثیرات انقلاب اسلامی بر عربستان مورد ارزیابی قرار گرفت . به عنوان نكته پایانی باید به آن اشاره كرد كه اندیشه‌های انقلاب اسلامی در مواردی به طور مستقیم و در مواردی به طور غیرمستقیم كشور عربستان را تحت تأثیر قرار داده است.

منابع:

1- «انعكاس انقلاب اسلامی در كشورهای خلیج فارس»: نشریه خبرگزاری جمهوری اسلامی، 7 مرداد1364، ص1.

2-  «انعكاس انقلاب اسلامی در كشورهای خلیج فارس»: همان، ص56.

3- حسنین هیكل، محمد: ایران، روایتی كه ناگفته ماند، ترجمه حمید احمدی، انتشارات الهام، 1360، صص 345-349.

4- كاستینر، جوزف: «ناآرامی شیعیان در خلیج فارس»تشیع، مقامات و انقلاب، انتشارات پیشگام، بی جا، بی تا، صص 245-2466.

5- عظیمی، رقیه سادات: عربستان: كتاب سبز، انتشارات وزارت خارجه، تهران، 1375، ص 124.

6- عظیمی، رقیه سادات: همان، ص 125.

7- عظیمی، رقیه سادات: همان، صص 225-226.

8- امیر احمدی، هوشنگ: سیاست خارجی منطقه ای ایران، ترجمه علیرضا طیب،ماهنامه اطلاعات سیاسی اقتصادی، ش 71-72، مرداد و شهریور 1372، ص2.

9- امیر احمدی، هوشنگ: همان، ص2.

10. دكمجیان، هرایر: جنبش های اسلامی معاصر در جهان عرب، ترجمه حمید احمدی، انتشارات كیهان، چاپ چهارم، 1383، صص 245- 248